عباس قديانى
461
فرهنگ جامع تاريخ ايران ( فارسى )
وكيل تهران بود ، ولى بعد به دربار محمد على شاه مجلس پيوست و پس از اينكه محمد على شاه را به توپ بست وى را به وزارت خارجه و سپس به كفالت رياست وزرا برگزيد ( ناصر الملك كه به رياست وزرا انتخاب شده بود هنوز در اروپا بود ) . وقتى مجاهدين تهران را گرفتند ، وى تبعيد شد و به اروپا رفت . سپس در 1333 ه . ق . به رياست وزرا انتخاب شد ، اما به سبب هيجان افكار عمومى بلافاصله معزول گرديد . سعد الدوله ميرزا جواد خان سعد الدوله فرزند ميرزا جبار ناظم المهام معروف به تذكره در سال 1257 ه . ق . در خوى متولد شد و تحصيلات ابتدايى را در همان شهر گذراند . در مدتى كه پدرش براى تجارت به تبريز رفت و در آنجا ساكن شد ، ميرزا جواد خان در آن شهر به تحصيلات حوزوى روى آورد و مقدمات صرف و نحو عربى و ادبيات فارسى را فراگرفت و مدتى نيز در نزد مبلغين مسيحى فرانسوى ، زبان فرانسه را تا اندازهاى آموخت . وى در سال 1285 ه . ق . همراه پدرش به تهران آمد و در وزارت خارجه به كار مشغول شد . پس از مدتى به تفليس رفت و در آنجا فن تلگراف را فرا گرفت و پس از بازگشت به ايران ، مأمور تلگرافخانهء تبريز شد و در آنجا خدمات مهمى انجام داد ، به نحوى كه مورد توجه مظفر الدين ميرزاى وليعهد قرار گرفت . به علت همين خدمات از طرف ناصر الدين شاه به سعد الدوله ملقب گرديد . در سال 1296 ه . ق . سعد الدوله مأمور خدمت در تلگرافخانه تهران شد و جزو افراد تحت رياست مخبر الدوله و دختر او را نيز به زنى گرفت ، اما حسن رابطه مخبر الدوله و سعد الدوله ديرى نپاييد و دوستى آنها پس از مدتى به دشمنى انجاميد ، تا حدى كه سعد الدوله دختر مخبر الدوله را طلاق داد . سعد الدوله از اين زمان به بعد به فعاليتهاى سياسى پنهان روى آورد و مدتى در تهران كالسكه عمومى داير نمود و يك بار هم مسئوليت غرفه ايران را نيز در نمايشگاه بينالمللى پاريس برعهده گرفت . در بهار سال 1312 ه . ق . كه نمايشگاهى در بروكسل تشكيل شد ، به دليل موفقيت در برپايى نمايشگاه پاريس ، با پيشنهاد كاردار بلژيك در تهران به رياست غرفهء ايران و به عنوان سفير ايران در بلژيك انتخاب شد . سعد الدوله مدتها سفير ايران در بلژيك بود و مسيو نوز و ديگر بلژيكيان را او در گمرك ايران استخدام نمود . هنگامى كه زمزمههاى انقلاب مشروطه بلند شد ، سعد الدوله هرچند وزير تجارت بود در جبهه مخالفين عين الدوله قرار داشت و عين الدوله هم به بهانهء آنكه سعد الدوله به تحريك بازرگانان پرداخته ، او را به يزد تبعيد كرد تا پيروزى انقلاب مشروطه در آن شهر به حال تبعيد به سر مىبرد . دوران تبعيد يزد براى سعد الدوله وجهه ايجاد كرد ، به همين جهت در اولين دوره مجلس از طرف اعيان به وكالت مجلس انتخاب شد و در تدوين قانون اساسى نقش زيادى ايفا كرد . او در مجلس به « ابو المله » معروف شد . سعد الدوله داعيه رياست مجلس شوراى ملى داشت ، اما پس از آنكه صنيع الدوله ، پسر عليقلى خان مخبر الدوله به عنوان رئيس مجلس برگزيده شد ، سرخورده گرديد و با او به مخالفت برخاست . در دوران استبداد صغير ، پس از خوددارى ناصر الملك از قبول مسئوليت رياست وزرايى ، محمد على شاه سعد الدوله را مأمور تشكيل كابينه كرد . همزمان با تشكيل كابينه سعد الدوله اوضاع